معماری‌ صخره‌ای‌
 معماری‌ صخره‌ای‌ عبارت‌ است‌ از «بهره‌گیری‌ از صخره‌های‌ طبیعی‌ در جهت‌ ایجاد فضاهای‌ متناسب‌ با نیازهای‌ انسان‌» این‌ نوع‌ معماری‌ حاصل‌ مبارزه‌ و تقابل‌ انسان‌ با طبیعت‌ سخت‌ و خشن‌ به‌ منظور ایجاد سرپناه‌ و مسکن‌ است‌.
 در معماری‌ صخره‌ای‌ سنگ‌ طبیعی‌ کالبد اصلی‌ فضاهای‌ ایجاد شده‌ است‌ و سایر مصالح‌ نقش‌ کمتری‌ دارند و شکل‌ فضاها عکس‌العمل‌ طبیعی‌ عملکرد آنهاست‌ و تغییرات‌ ایجاد شده‌ توسط‌ انسان‌ برای‌ برآوردن‌ نیازهایش‌ می‌باشد. در این‌ نوع‌ معماری‌ ایجاد فضاها به‌ صورت‌ تدریجی‌ از فضای‌ کوچک‌ آغاز و به‌ فضای‌ بزرگ‌ می‌رسد و فضاهای‌ موردنظر در درون‌ توده‌ صخره‌ها کنده‌ می‌شود. در معماری‌ صخره‌ای‌ جنبه‌های‌ دفاعی‌ مسکن‌ در برابر هجوم‌ انسان‌ها، حیوانات‌ و حوادث‌ طبیعی‌ بیش‌ از سایر عوامل‌ موردنظر است‌ و برخلاف‌ معماری‌ غیرصخره‌ای‌ که‌ بر اثر عوامل‌ طبیعی‌، گذشت‌ زمان‌ و یا توسط‌ خود انسان‌ها ویران‌ و تخریب‌ می‌شود، پایداری‌ بیشتری‌ داشته‌ و در بازسازی‌ تاریخ‌ و فرهنگ‌ اقوام‌ و ملل‌ مختلف‌ حائز اهمیت‌ است‌.
 تعیین‌ تاریخ‌ پیدایش‌ معماری‌ صخره‌ای‌ همانند اولین‌ خانه‌های‌ انسان‌ کاری‌ مشکل‌ و ناممکن‌ است‌، ولی‌ آنچه‌ مسلم‌ است‌ معماری‌ صخره‌ای‌ ابتدا در مناطقی‌ بوجود آمده‌ که‌ صخره‌های‌ آن‌ از استحکام‌ کمتری‌ برخوردار بوده‌ و انسان‌ها توانسته‌اند درون‌ صخره‌ها را حفر و برای‌ خود مأمن‌ و پناهگاه‌ سازند.

 انواع‌ معماری‌ صخره‌ای‌
 معماری‌ صخره‌ای‌ بطورکلی‌ بر دو نوع‌ است‌:
 گونه‌ اول‌: در این‌ گونه‌ درون‌ صخره‌های‌ مجزا و مستقل‌ از هم‌ حفره‌ و فضاهای‌ مختلف‌ با کاربری‌های‌ متعدد از جمله‌ مسکونی‌ و عمومی‌ احداث‌ می‌شود. نمای‌ این‌گونه‌ صخره‌ها را به‌ دلیل‌ قرار گرفتن‌ در بیرون‌ از دل‌ زمین‌، می‌توان‌ حجاری‌ و تزئین‌ نمود و برای‌ نورگیری‌ آنها پنجره‌ تعبیه‌ کرد. معماری‌ صخره‌ای‌ کندوان‌ و «گورومه‌» در ترکیه‌ از این‌ نوع‌ می‌باشد.
 نوع‌ دوم‌: در این‌ نوع‌ از معماری‌ صخره‌ای‌ درون‌ صخره‌های‌ بزرگ‌ را که‌ معمولاً به‌ صورت‌ کوه‌ و تپه‌ نمایان‌ است‌، حفر و فضاهای‌ مسکونی‌ و عمومی‌ متعدد در آن‌ ایجاد می‌شود، به‌دلیل‌ قرارگیری‌ بخش‌ عمدة‌ این‌ نوع‌ صخره‌ها در دل‌ زمین‌، امکان‌ تعبیة‌ نورگیر و پنجره‌ در آنها وجود ندارد و نمای‌ صخره‌ قابل‌ حجاری‌ و تزیین‌ نیست‌، معماری‌ صخره‌ای‌ «میمند» کرمان‌ نمونه‌ای‌ از این‌ نوع‌ معماری‌ صخره‌ای‌ است‌ (جهت‌ مطالعات‌ بیشتر ر.ک‌. به‌ همایون‌، 1351، 1354 و 1356).

 معماری‌ صخره‌ای‌ در ایران‌
 معماری‌ صخره‌ای‌ در ایران‌ از دوران‌های‌ بسیار دور وجود داشته‌ و این‌ نوع‌ معماری‌ بیشتر در خدمت‌ معتقدات‌ دینی‌ و مسکن‌ بوده‌ است‌. در زمان‌ مادها این‌ نوع‌ معماری‌ در ایران‌ بیشتر در ناحیة‌ کردستان‌ و در قسمتی‌ از خاک‌ کنونی‌ عراق‌ و همچنین‌ در آذربایجان‌ غربی‌ پراکنده‌ بوده‌ است‌. مقابر صخره‌ای‌ مادها در کردستان‌ ایران‌ و عراق‌ که‌ متعلق‌ به‌ قرون‌ پنجم‌ و ششم‌ قبل‌ از میلاد است‌ از نمونه‌های‌ بارز معماری‌ صخره‌ای‌ در ایران‌ است‌.
 معماری‌ صخره‌ای‌ در ایران‌ به‌ صورت‌ مقابر، دژها و سکونتگاه‌ تبلور یافته‌ و دارای‌ قدمتی‌ چندین‌ صد ساله‌ یا چندین‌ هزار ساله‌ است‌.

 معماری‌ صخره‌ای‌ در آذربایجان‌
 آذربایجان‌ از مناطق‌ مهم‌ ایران‌ از نظر معماری‌ صخره‌ای‌ است‌، معماری‌ صخره‌ای‌ در این‌ منطقه‌ از تنوع‌ و غنای‌ بیشتر برخوردار است‌ و در آن‌ روستا، دژ، معبد، مسکن‌ و مقابر صخره‌ای‌ وجود دارد.
 روستای‌ صخره‌ای‌ کندوان‌ و دژهای‌ صخره‌ای‌ در «قره‌ ضیاءالدین‌» در 85 کیلومتری‌ جنوب‌ شرقی‌ ماکو، معبد و قدمگاه‌ در حومة‌ آذرشهر و معبد اباذر در نزدیکی‌ «نیر» اردبیل‌ و مجموعه‌ صخره‌ای‌ اورارتوئی‌ در 15 کیلومتری‌ جنوب‌ شرقی‌ سلماس‌ از مظاهر و نمونه‌های‌ بارز معماری‌ صخره‌ای‌ در آذربایجان‌ است‌ (جهت‌ مطالعات‌ بیشتر ر.ک‌. شکاری‌ نیری‌، 1372).

 معماری‌ صخره‌ای‌ کندوان‌
 1. بافت‌ مسکونی‌ روستا
 روستای‌ کندوان‌ در امتداد رودخانة‌ کندوان‌ در جهت‌ غربی‌ ـ شرقی‌ به‌ صورت‌ پله‌ای‌ حداکثر تا 60 متر ارتفاع‌ در دامنه‌های‌ با شیب‌ تند قرار گرفته‌ است‌. محور اصلی‌ روستا با تفاوت‌ ارتفاع‌ از رودخانه‌ به‌ حدود 5 الی‌ 12 متر در جهت‌ غربی‌ ـ شرقی‌ بطوری‌ که‌ ارتفاع‌ آن‌ از غرب‌ به‌ شرق‌ افزایش‌ می‌یابد، در طول‌ حدود 5/1 کیلومتر کشیده‌ شده‌ است‌. پایین‌ این‌ محور بخش‌ توسعة‌ جدید روستا است‌ که‌ به‌ بافت‌ قدیمی‌ و صخره‌ای‌ افزوده‌ شده‌ است‌. سمت‌ شرق‌ روستا از تراکم‌ زیادی‌ برخوردار است‌ و صخره‌های‌ سمت‌ غربی‌ فرسوده‌ و خالی‌ از سکنه‌ شده‌ است‌. البته‌ در غرب‌ روستا هنوز تعدادی‌ محدود صخره‌ نیز وجود دارد که‌ مورد استفاده‌ و مسکونی‌ نیست‌.
 بافت‌ مسکونی‌ کندوان‌ همانند سایر روستاهای‌ آذربایجان‌ متمرکز و به‌هم‌ چسبیده‌ است‌ و مزارع‌ و باغات‌ در حوالی‌ روستا بخصوص‌ در سمت‌ جنوبی‌ و روبروی‌ بخش‌ مسکونی‌ قرار دارد. با توجه‌ به‌ مخروطی‌ و دوکی‌ شکل‌ بودن‌ صخره‌ها، رشد فضاهای‌ مسکونی‌ برعکس‌ روستاهای‌ دیگر، در ارتفاع‌ و در دامنة‌ کوه‌ صورت‌ گرفته‌ است‌.

 2. مراحل‌ توسعة‌ بافت‌ مسکونی‌
 بافت‌ مسکونی‌ کندوان‌ در سه‌ مرحله‌ به‌ شرح‌ زیر توسعه‌ یافته‌ است‌.
 مرحلة‌ اول‌
 در این‌ مرحله‌ بخش‌ مرکزی‌ روستا مورد حفر و استفادة‌ پیشینیان‌ اهالی‌ کندوان‌ قرار گرفته‌ و در حال‌ حاضر نیز بافت‌ مسکونی‌ صخره‌ای‌ آن‌ همچنان‌ تا حدودی‌ به‌ قوت‌ خود باقی‌ است‌.
 مرحلة‌ دوم‌
 در این‌ مرحله‌ سمت‌ شرقی‌ روستا و صخره‌های‌ آن‌ مورد استفاده‌ و حفر اهالی‌ قرار گرفته‌ است‌. در حال‌ حاضر در بخش‌ شمالی‌ این‌ بخش‌، صخره‌های‌ مسکونی‌ وجود دارد که‌ مورد استفاده‌ است‌.
 مرحلة‌ سوم‌
 در این‌ مرحله‌ که‌ تا به‌ امروز ادامه‌ دارد صخره‌های‌ غربی‌، شرقی‌ و جنوبی‌ روستا در حواشی‌ معبر اصلی‌ حفر می‌شود و مورد استفادة‌ اهالی‌ کندوان‌ است‌. در سمت‌های‌ شرقی‌ و غربی‌ بافت‌ صخره‌ای‌ و حواشی‌ معبر اصلی‌، بافت‌ غیر صخره‌ای‌ اساس‌ معماری‌ کندوان‌ را تشکیل‌ می‌دهد (جهت‌ مطالعات‌ بیشتر به‌ فرم‌ فن‌، 1372 مراجعه‌ گردد).

 3. تنوع‌ صخره‌ها
 معماری‌ صخره‌ای‌ کندوان‌ در قالب‌ صخره‌ها (قیه‌ها) که‌ در اصطلاح‌ محلی‌ کِران‌ نیز گویند تبلور یافته‌اند، این‌ صخره‌ها را از جهات‌ مختلف‌ می‌توان‌ طبقه‌بندی‌ کرد که‌ اهم‌ آنها عبارتند از:
 1ـ تنوع‌ استقرار (صخره‌های‌ تکی‌، جفتی‌ و چندتایی‌)
 2ـ تنوع‌ اشکال‌ (صخره‌های‌ مخروطی‌، دوکی‌ و بی‌شکل‌ «زیرزمینی‌»)
 3ـ تنوع‌ کاربری‌ (صخره‌هایی‌ که‌ کاربری‌ مسکونی‌ و عمومی‌ دارند).
 البته‌ باید در نظر داشت‌ این‌ نوع‌ طبقه‌بندی‌ بیشتر جنبة‌ نوع‌ شناختی‌  (Typologic)  دارد و همه‌ صخره‌ها دقیقاً در نوع‌ مشخص‌ خود نمی‌توانند طبقه‌بندی‌ شوند، زیرا برخی‌ از صخره‌ها تفاوت‌های‌ جزئی‌ با نوع‌ مشخص‌ شدة‌ خود دارند.

 فضای‌ داخلی‌ مسکن‌های‌ صخره‌ای‌
 صخره‌های‌ مسکونی‌ کندوان‌ عموماً دارای‌ دو و یا در مواردی‌ سه‌ و ندرتاً دارای‌ چهار طبقه‌ هستند. طبقات‌ اول‌ صخره‌ها اکثراً به‌صورت‌ آغل‌ و طبقات‌ دوم‌ و سوم‌ معمولاً به‌صورت‌ مسکونی‌ (خصوصی‌) مورد استفاده‌ قرار می‌گیرد و در برخی‌ از موارد از طبقة‌ چهارم‌ به‌صورت‌ انباری‌ استفاده‌ می‌شود.
 آغل‌های‌ طبقات‌ اول‌ صخره‌های‌ مسکونی‌ در مالکیت‌ خصوصی‌ افراد هستند و ندرتاً به‌صورت‌ مشترک‌ مورد استفاده‌ قرار می‌گیرد و خرید و فروش‌شان‌ چندان‌ متداول‌ نیست‌.
 طبقات‌ با معبر، گذرگاه‌، پله‌های‌ سنگی‌، پل‌های‌ چوبی‌ و نردبان‌ به‌هم‌ مرتبط‌ می‌شوند. فضای‌ داخلی‌ طبقات‌ مسکونی‌ بیشتر مستطیل‌ و یا بیضی‌ شکل‌ هستند و شامل‌ آستانه‌، نشیمن‌، مطبخ‌، صندوقخانه‌ و... می‌شوند. کوچکی‌، کمی‌ ارتفاع‌ و نورکم‌ از ویژگیهای‌ فضاهای‌ داخلی‌ صخره‌هاست‌.
 در معماری‌ صخره‌ای‌ کندوان‌ تزیین‌ نما و فضاهای‌ داخلی‌ قابل‌ توجه‌ نیست‌ و بسیاری‌ از خانه‌ها حیاط‌ یا محوطه‌ای‌ در جلو ندارند.
 صخره‌ها از نسلی‌ به‌ نسل‌ دیگر به‌ ارث‌ می‌رسد و کمتر خرید و فروش‌ می‌شود. در سالهای‌ اخیر برای‌ برخی‌ صخره‌ها سند رسمی‌ دولتی‌ صادر شده‌ است‌، هر یک‌ از طبقات‌ معمولاً دارای‌ سند جداگانه‌ای‌ است‌ که‌ بین‌ اهالی‌ معامله‌ می‌شود. صخره‌ها را به‌ندرت‌ به‌ غیربومی‌ها می‌فروشند.
 حفر صخره‌ کار مشقت‌باری‌ است‌ و با استفاده‌ از کلنگهای‌ نوک‌ تیز مخصوص‌ صخره‌کنی‌ و از تراشِ تکه‌ تکه‌ فضاهای‌ کوچک‌ و وسعت‌ دادن‌ به‌ آن‌ انجام‌ می‌گیرد. این‌ کار در سالهای‌ اخیر به‌ دلیل‌ کاهش‌ صخره‌های‌ قابل‌ حفر و گسترش‌ معماری‌ غیرصخره‌ای‌ کم‌رونق‌ شده‌ و معمولاً حفر صخره‌ برای‌ ایجاد فضاهای‌ غیرمسکونی‌ صورت‌ می‌گیرد.
 کندوان‌ دارای‌ ده‌ محله‌ است‌. این‌ محله‌ها برپایة‌ عوامل‌ طبیعی‌ (شیارها و گسل‌ها که‌ در جهت‌ شرقی‌ ـ غربی‌ روستا را قطع‌ کرده‌اند) و عوامل‌ اجتماعی‌ بنا شده‌اند.
 معماری‌ صخره‌ای‌ کندوان‌ تأثیر و تأثر متقابل‌ با ابعاد دیگر روستا دارد. این‌ تأثیر و تأثر متقابل‌ را می‌توان‌ در جمعیت‌، خانواده‌، اقتصاد و معیشت‌، سازگاریهای‌ زیستی‌، مراسم‌ و باورها و... ملاحظه‌ و مشاهده‌ نمود.

 مساجد
 در کندوان‌ دو مسجد یکی‌ بزرگ‌ و دیگری‌ کوچک‌ وجود دارد:
 مسجد بزرگ‌:  صخرة‌ مسجد بزرگ‌ در مرکز روستا در محلة‌ قدیمی‌ «آقا» در دهانة‌ یکی‌ از شیارهای‌ بزرگ‌ قرار دارد و یکی‌ از بزرگترین‌ صخره‌های‌ روستا به‌شمار می‌رود.
 صخرة‌ مسجد دارای‌ چها طبقه‌ است‌: طبقة‌ اول‌ آغل‌، طبقة‌ دوم‌ محل‌ نمازگزاران‌، طبقة‌ سوم‌ مسکونی‌ و طبقة‌ چهارم‌ انباری‌ است‌.
 ورودی‌ مسجد از طریق‌ یک‌ پل‌ چوبی‌ است‌ که‌ با اتصال‌ به‌ یک‌ صخرة‌ مسکونی‌ بزرگ‌ که‌ در مقابل‌ مسجد قرار دارد به‌ معبر کوچه‌ وصل‌ می‌گردد. در حال‌ حاضر قسمتهایی‌ از پل‌ چوبی‌ ورودی‌ مسجد از بین‌ رفته‌ و زیر آن‌ را گل‌ و لای‌ پوشانده‌ و در حال‌ تخریب‌ است‌.
 در ورودی‌ چوبی‌ مسجد یک‌ متر عرض‌ و 190 سانتیمتر ارتفاع‌ دارد که‌ اکنون‌ شکسته‌ و در مجاورت‌ صخره‌ رها شده‌ است‌.
 نمای‌ صخرة‌ مسجد هیچگونه‌ تزیین‌ و علامت‌ خاصی‌ ندارد و همانند سایر صخره‌های‌ روستا است‌. تنها مشخصة‌ ظاهری‌ آن‌ پرچم‌ یا چوب‌ نیمه‌ شکسته‌ای‌ است‌ که‌ بر کنار پنجرة‌ آن‌ نصب‌ شده‌ است‌.
 فضای‌ داخلی‌ مسجد به‌وسیلة‌ یک‌ نردة‌ چوبی‌ به‌ ارتفاع‌ 70 سانتیمتر به‌ دو قسمت‌ مردانه‌ و زنانه‌ تقسیم‌ شده‌ است‌. حد متوسط‌ ارتفاع‌ مسجد 2 متر است‌ و برای‌ استحکام‌ سقف‌ یک‌ ستون‌ سنگی‌ به‌ قطر 50 سانتیمتر تعبیه‌ شده‌ است‌. این‌ ستون‌ فاقد هرگونه‌ تزیین‌ و حجاری‌ است‌.
 دیوارها و کف‌ مسجد با گچ‌ سفیدکاری‌ شده‌ است‌. دور تا دور مسجد محلهایی‌ برای‌ چراغ‌، مُهر، شمع‌ و تهیة‌ چای‌ و در مجاورت‌ در ورودی‌ نیز جای‌ کفش‌ و وسایل‌ تعبیه‌ گردیده‌ است‌.
 پنجرة‌ چوبی‌ کوچکی‌ به‌ ابعاد 150 * 120 سانتیمتر برای‌ تأمین‌ نور مسجد در صخره‌ در نظر گرفته‌ شده‌ است‌.
 محراب‌ در سمت‌ جنوبی‌ مسجد قرار دارد.
 مسجد کوچک‌:  در مجاورت‌ حمام‌ صخره‌ای‌ روستا و نزدیک‌ راه‌ ارتباطی‌ کندوان‌، مسجد کوچکی‌ برای‌ ادای‌ نماز صبحگاهی‌ حفر گردیده‌ است‌. در وسط‌ این‌ مسجد یک‌ ستون‌ سنگی‌ وجود دارد که‌ هنوز پابرجاست‌. این‌ مسجد هم‌ مانند مسجد بزرگ‌ به‌ علت‌ تخریب‌ قسمتی‌ از آن‌ و از کار افتادن‌ حمام‌ در حال‌ حاضر متروکه‌ است‌. صخرة‌ مسجد کوچک‌ یک‌ طبقه‌ و دارای‌ در و پنجره‌ برای‌ نورگیری‌ است‌ و هیچ‌گونه‌ تزیین‌ ندارد. صخرة‌ مسجد کوچک‌ 35 متر مربع‌ مساحت‌ دارد و از تاریخ‌ حفر آن‌ اطلاعی‌ در دست‌ نیست‌.

 .

 منابع‌ و مآخذ
 ـ افشار، ایرج‌. «طواف‌ سهند»،  مجله‌ آدینه‌ ، شماره‌ 29، تهران‌، 1367.
 ـ انصاری‌، علی‌. «کندوان‌: غارنشینی‌ در عصر آسمان‌خراش‌ها»  روزنامه‌ خرداد ، شنبه‌ 28، 1377.
 ـ امام‌ علیزاده‌، افسانه‌. «ویژگی‌های‌ فرهنگی‌، اجتماعی‌ و اقتصادی‌ روستای‌ کندوان‌»، 1374.
 ـ تقی‌زاده‌، اکبر. «در دل‌ سنگ‌ هم‌ می‌توان‌ زندگی‌ کرد»، مصاحبه‌ در  روزنامه‌ همشهری‌ ، 1376.
 ـ حسین‌زاده‌، فهیمه‌.  مردم‌شناسی‌ روستای‌ کندوان‌ ، تبریز، سازمان‌ میراث‌ فرهنگی‌ آذربایجان‌ شرقی‌.
 ـ سامع‌ سردرودی‌، محمد. «مردم‌شناسی‌ روستاهای‌ صخره‌ای‌، نمونة‌ موردی‌ کندوان‌ آذربایجان‌»، پایان‌نامة‌ کارشناسی‌ ارشد رشتة‌ مردم‌شناسی‌ دانشگاه‌ تهران‌، 1379.
 ـ شکاری‌ نیری‌، جواد. «معماری‌ صخره‌ای‌ در آذربایجان‌ و زنجان‌»،  مجلة‌ معماری‌ و شهرسازی‌ ، دورة‌ چهارم‌، شمارة‌ 23ـ22.
 ـ فرمن‌فن‌، مهندسین‌ مشاور.  دهکدة‌ توریستی‌ کندوان‌ ، گزارش‌ گروه‌ مهندسین‌ فرم‌فن‌.
 ـ مجتهدزاده‌، غلامحسین‌.  کندوان‌ روستای‌ کهن‌ آذربایجان‌ ، مرکز باغ‌ فردوس‌، تبریز.
 ـ مجتهدزاده‌، غلامحسین‌. «دهکدة‌ صخره‌ای‌ به‌نام‌ کندوان‌»،  مجلة‌ سنگ‌ ، سال‌ چهارم‌، شمارة‌ 13 و 14.
 ـ نادری‌ آذربایجانی‌، محمدرضا. «روستای‌ کندوان‌»،  مجلة‌ معماری‌ و هنر ایران‌ ، شمارة‌ 3، 1367.
 ـ همایون‌، غلامعلی‌. «پژوهشی‌ دربارة‌ روستای‌ میمند»،  مجلة‌ بررسی‌های‌ تاریخی‌ ، شمارة‌ 6، سال‌ هفتم‌، 1351.
 ـ همایون‌، غلامعلی‌. «فلسفة‌ معماری‌ صخره‌ای‌ و تمرکز آن‌ در روستای‌ میمند کرمان‌»،  مجلة‌ فرهنگ‌ و معماری‌ ایران‌ ، شمارة‌ فروردین‌، 1354.
 ـ همایون‌، غلامعلی‌. «روستای‌ کندوان‌»،  مجلة‌ بررسی‌های‌ تاریخی‌ ، شمارة‌ 1، سال‌ دوازدهم‌، 1365.