روستای صخره ای (دست کند ) میمند شهربابک

منظومه میمند

محدوده طبیعی نسبتا گسترده‌. سرزمینی که سه گونه معماری متفاوت اقامتگاهی اهالی میمند ـ که در این محدوده پراکنده‌‌اند و واحدهای آن تحت مالکیت اهالی میمند می‌باشد ـ را در بر گرفته و زندگی مردم میمند به صورت نیمه‌کوچ‌نشینی در آنها جریان دارد. محدوده‌ای به وسعت حداقل ۳۰ هزارهکتار. مردم میمند در سه دوره کوچ، در عرصه روستا، درون منطقه ای به وسعت ۱۲۰۰۰ هکتار، جابه‌جا می‌شوند.

برخلاف کوچ‌نشینی‌های مرسوم که در دو فصل گرم وسرد صورت می‏گیرد، در این شیوه زندگی که نوع خاصی از زندگی نیمه کوچ‌نشینی است، کوچ، در سه فصل انجام می‌شود.

در هرمقطع از زندگی و حرکت، عامل اصلی تعیین کننده و یا مسبب حرکت، طبیعت و ویژگی طبیعی و خاص مکان‌هاست؛ که همگون با تغییرات آب وهوایی و شرایط زیست محیطی و معیشتی است.در واقع این نوع کوچ، دو ویژگی دارد:

اقامتگاه ها

• آغل و احشام
  این دو، مجتمع‌های اقامتی و دامداری بهاری‌اند.
  حدود ۱۲ آغل پراکنده، در دشت‌های پایین دست، هرکدام مجتمعی متعلق به یک طایفه است و بخش‌هایی از معماری بدوی آن، نیمی در زمین جای دارد و مصالح آن چوب و خاک است. احشام مکانی در کوهپایه است به همین منظور، گاه چادرهایی سپید از موی بز و پنبه به نام پلاس نیز در آن بکار می رود.

• آبادی
  میمندی‌ها، تابستان و اوایل پاییز در حدود ۳۵ پارچه آبادی واقع بر دره‌های سرسبز، پراکنده می‌شوند و به دامداری و باغداری و کشاورزی می‌پردازند. هر آبادی چند خانوار را در خود جای می‌دهد و فضاهای گوناگون معماری آن ساخته از سنگ و چوب به صورت خشکه‌چین است.

• میمند دستکند
  آن چه از میمند شهرت دارد، اقامتگاه زمستانی آن است که همچون قلب این مجتمع زیستی است. مجموعه دستکندی از ۴۰۰ خانه و حدود ۲۰۰۰ اتاق، فضاهای عمومی مانند مسجد، حسینیه، حمام، مدرسه و … . جای گرفته درون کمر شیری رنگی در دوسوی دره ای گشاده!

دیگر آثار طبیعی و تاریخی

آثار پراکنده و فراوان فرهنگی و تاریخی در منظومه میمند و اطراف آن نظیر سنگ نگاره ها، گورستانها، استودان‌ها(خرفت‌خانه‌ها)، محوطه های فلزکاری کهن، دژ‌ها، آسیاب‌ها و قنات‌ها نیز همچنان وجود دارند.
پدیده‌های چشمگیر طبیعی نیز در این منطقه فراوان هستند. سازندهایی طبیعی که با معیشت و باورهای این مردم پیوند دارد. نظیر، اشکفت‌ها! بزرگترین آنها اشکفت لاشکورگوییه با دهانه حدود ۱۰۰ متر و عمق و ارتفاع حدود ۵۰ متر مکانی مقدس نیز هست.
و تیرخورین با صخره‌های آتشفشانی متخلخل، چشمه‌های آب شیرین و معدنی، خلنگزارهای بَنه و درختان مقدس بَنه نظری، و خلنگزارهای گونه های مختلف بادام کوهی که دانه، ریشه و ساقه و برگ آنها همگی استفاده میشوند.

کشاورزی و باغداری

شیب زیاد زمین منطقه، باعث شده مزارع کشاورزی کم ‌باشند. آنچه هست، کشت به‌ صورت پلکانی است و به‌دلیل کمی کشت و کار و محصولات کشاورزی، تغذیه تکمیلی مردم در این منطقه از محصولات باغی گیاهان خوراکی وحشی و دارویی و دام‌هاست.
کشاورزی در روستای میمند به صورت آبی و دیم در زمین‌های مجاور دره‌ها که به آب دسترسی داشتند و یا نقاطی که مراتع به دیم‌زارها تبدیل شده‌اند انجام می‌گردد. مدیریت و روش کشاورزی در منطقه، تقسیم زمین‌ها به دو قسمت و تناوب کشت یک‌ساله در یکی از این قسمت‌ها می‌باشد. به اراضی مجاور آب، زمین‌های کشمون و به اراضی دورتر، زمین‌های حومه گفته می‌شود.
از محصولات کشاورزی می‌توان به گندم، جو، یونجه، نخود، عدس و… اشاره کرد. محصولات باغی هم گردو، بادام، توت، انگور، سنجد، انار، گلابی و زردآلو.
در چند سال اخیر به‌ دلیل کاهش میانگین نزولات جوی در منطقه، حجم کشت و کار کاهش چشم‌گیری داشته و به جای آن باغداری و استفاده از محصول باغ‌ها رونق ویژه‌ای یافته است. باغ‌ها در آبادی‌های اطراف روستا و در حاشیه رودخانه‌های فصلی به صورت تراس‌بندی ایجاد شده‌اند.
محصول عمده‌ی باغ‌ها، محصولات کوهستانی و نیمه کوهستانی است. از جمله گردو، بادام، سنجد، آلبالو، زردآلو، آلو، گلابی و … . این محصولات پس از دامداری از منابع معیشتی میمندی‌ها هستند.

دام‌پروری

حضور و نقش دام در زندگی مردم میمند در طول تاریخ بسیار حیاتی بوده. به‌گونه‌ای‌که بخش بزرگی از معیشت مردم این منطقه بر پایه دامداری وحضور دام در زندگی آن‌ها استوار است.
وجود مراتع بکر و گسترده با گیاهان خوش خوراک و خوب به‌ویژه در نواحی غربی منطقه، باعث تقویت دام‌پروری شده و اهمیت دام‌پروری را نسبت به کشاورزی بیشتر می‌کند.

هم‌چنین تنوع گیاهان مرتعی و پوشش گیاهی منطقه، باعث حضور و تنوع تقریباً خوبی از جانوران وحشی درعرصه‌های طبیعی شده است. امروزه به‌دلیل کمبود بارندگی در منطقه و تشنگی مراتع، سرسبزی لازم در فصل‌های بهار و تابستان برای چرای دام وجود ندارد و دامپروران برای تأمین غذای دام خود از علوفه خشک و یا خوراک‌های جایگزین دیگر استفاده می‌کنند.

جمعیت

مطابق سرشماری انجام شده توسط پایگاه میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری (محمودی، ح/ گزارش آمار جمعیتی سال ۸۴ روستای تاریخی میمند)، میمند و مکان‌های زیستی وابسته (آبادی‌ها و آغل‌ها) در مجموع دارای ۳۰۲ خانوار است.
از این تعداد، ۴۸ خانوار، مربوط به روستای میمند است (فصل زمستان). ۴۸ خانوار با ۱۰۱ نفر جمعیت که ۵۱ نفر آنها زن و ۵۰ نفر آن مرد هستند.
آبادی‌ها با ۱۵۶ خانوار و ۵۲۲ نفر و آغل‌ها با ۹۸ خانوار و ۲۷۲ نفر (فصل بهار و تابستان) پذیرای اهالی هستند. در این میان آبادی دربَنه با ۲۲خانوار و ۹۳ نفر پرجمعیت‌ترین و رزملک با یک خانوار و ۲ نفر کم‌جمعیت‌ترین آبادیها هستند.
نکته دیگر آنکه، تمام جمعیت آبادی‌ها و آغل‌ها در زمان کوچ به میمند باز نمی‌گردند و بیشتر آن‌ها در این جابه‌جایی به شهر بابک و یا روستاهای مجاور نقل مکان می‌کنند.

امکانات

امکانات زیربنایی روستا، برق، آب (‌‌‌لوله‌کشی آب قنات و چشمه در مسیر اصلی روستا) خانه بهداشت و مرکز مخابراتی (در دست اقدام) است. از بناها و مکان‌های عمومی نیز می‌توان به پایگاه میراث فرهنگی، دبستان، اردوگاه دانش آموزی، دهیاری، شورای اسلامی روستایی، شورای حل اختلاف، هیأت اُمنا، فروشگاه تعاونی روستایی، شعبه نفت، فروشگاه خواروبار، فروشگاه صنایع دستی، پارکینگ، موزه، مسجد، حسینیه، رستوران، مهمان‌سرا، حمام عمومی، سرویس بهداشتی اشاره کرد.

صنایع دستی

از صنایع دستی رایج در روستای میمند می‌توان این موارد را نام برد: رنگرزی، ریسندگی، کاربافی، پوشاک، نمدمالی، قالی‌بافی، گلیم‌بافی، پلاس(چادر بافته شده از موی بز)، بندتنبان، بندقنداق، قلاب‌بافی، گیوه‌چینی، سفتوبافی(سبدهای بافته شده از ساقه گیاه بادام کوهی)، پرده دشتی(تهیه شده از اسپند)، ابزار کشاورزی، ابزار دامداری، آهنگری، سنگ‌تراشی، صحافی و چشم زخم.

مالکیت

در حال حاضر مالکیت روستا به صورت جزئی، در اختیار خود اهالی بوده و هر یک اختیار املاک و دارائی خود را دارند؛ اما در حالت کلی، سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری، از طریق پایگاه مستقر در روستا، نظارت بر تمامی امور مجموعه را بر عهده دارد. به بیانی روشن‌تر،بناهای اقامتی، آسیاب‌ها، قنات‌ها و باغات دارای مالک خصوصی‌اند؛ اما دژها، اشکفت‌ها، سنگ‌نگاره‌ها و مراتع مالک خصوصی نداشته و در محدوده نظارت و حفاظت سازمان‌های دولتی‌اند. ارگان‌هایی که به صور گوناگون بر منظومه نظارت دارند عبارتند از: اداره منابع طبیعی و محیط زیست، نیروی انتظامی، استانداری و فرمانداری، راه و ترابری، آب و فاضلاب، برق، آموزش و پرورش، بهداشت و درمان، مخابرات و … .

حریم

حریم مجموعه، در سال ۱۳۸۱ خورشیدی تعیین گردیده است اما نیاز به بازبینی دارد. تعیین حریم این منظومه کار دشواری است زیرا تک تک اقامتگاه اعم از آغل، آبادی و دستکند‌ها، همچنین دیگر آثار طبیعی، تاریخی و باستانی به صورت پراکنده در محدود ۱۲۰۰۰ هکتاری قرار گرفته‌اند؛ علاوه بر این در حوزه فرهنگی ۳۰۰۰۰ هکتاری، آثار تاریخی و باستانی از جمله معماری دستکند به چشم می خورد که بسیار حائز اهمیت بوده و نباید نادیده گرفته شوند. بنابراین تعیین حریم منظومه میمند، امری است بسیار پیچیده که نیازمند بحث وبررسی‌های بیشتری است.

مشخصات عمومی میمند دستکند

روستا از محلات و کی‌چه‌‌های مختلف تشکیل‌شده ‌است. تاکنون ۱۱محله و بین ۳۰۰ تا ۵۰۰ کی‌چه که با مطالعات پژوهشی کاملتر می‌توان به عدد دقیق‌تر آن پی‌برد؛ در تقسیمات کالبدی روستا تشخیص داده شده است.
در بخش‌های مختلف روستا با سنگهای خشکه‌چین آبهای سطحی را به پائین دست هدایت می‌نمایند، تا از ریزش آب بدرون دالان و کی‌چه‌‌ها جلوگیری شود.
از داخل روستا دید مناسبی به دژ تاریخی معروف میمند وجود دارد. احتمالاً در مواقع اضطراری از این دژ به روستا علامت می‌داده‌اند. دژ نیز، نیاز به مطالعات باستان‌شناسی مفصلی دارد و مطمئناً با حفاری و مطالعات جامع‌تر، نکات تازه‌ای آشکار ‌خواهد شد.

• واحدهای مسکونی
  واحدهای مسکونی روستا در سطح شیبدار تپه‌های سنگی به صورتی نامنظم و پراکنده در طبقات مختلف ایجاد شده‌اند. انتهای کوچه‌ها به یک فضای باز به نام دالان منتهی می‌گردد که نقش ایوان را در منازل روستایی بازی می‌کند. سبک واحدهای مسکونی به لحاظ عملکرد، کاملاً شبیه به یک روستای ایلیاتی است. بیشتر عملکردها در دالان انجام می‌شود و فقط در مواقع بسیارسرد فعالیت‌ها به داخل اتاقها کشیده می‌شود؛ اتاقی که جز درب ورود هیچ روزن دیگری ندارد. این خصیصه در روستاهای عشایری نیز بدلیل معیشت مشابه و رمه‌گردان بودن هر دو، تکرار شده است.

• وضعیت معابر
  روستا شامل یک جاده‌ی دسترسی اصلی است که اخیراً بخشی از آن آسفالت شده است و وجود این جاده باعث بروز صدمات و دخالتهای بی‌رویه‌ی مراجعه‌کنندگان به روستا و زمینهای کشاورزی گردیده و موجبات نارضایتی ساکنین را فراهم نموده است. حمام نیز در زیر این جاده قرار گرفته و تردد بیش از اندازه خودرو در این مسیر، باعث تخریب این بنای تاریخی خواهد گردید.
  دیگر معابر روستا در طبقات مختلف تپه قرار گرفته و با خشکه‌چین کردن سنگها، مرز آنها مشخص شده است. برخی از این معابر به حدی باریک است که عرض آنها فقط برای ردشدن یک نفر کفایت می‌کند.

• خدمات روستا
  1. مسجد روستا
     در ابتدای دره مرکزی و مشرف به رودخانه لاخیس. این فضا، سه ستون گرد سنگی به ارتفاع تقریبی ۲ متر دارد و مساحت‌اش حدود ۱۲۰ متر مربع است. با توجه به وجود ابیاتی که توسط شیخ میمند قرائت ‌شده، اتمام بنای مسجد را حدود ۱۲۴۰ هـ .ق. تخمین می‌زنند.
     متأسفانه در سالهای اخیر با توجه به مرمتهای محلی، دخالتهایی در آن صورت گرفته که از اصالت فضای مسجد کاسته و لازم است در طرح مرمت، راه‌حل مناسبی ارائه گردد.
  2. حسینیه روستا
     حسینیه در بخش‌شرقی محوطه‌ی نسبتاً بازی، واقع شده. با سه ایوانچه که با طاق گهواره‌ای آجری به فضای صخره‌ای پیوند یافته است. متأسفانه منبر سنگی و تراشیده شده از جنس کوه را برای توسعه‌ی بیشتر حسینیه، تخریب کرده‌اند.
  3. حمام روستا
     حدود ۱۲۰ مترمربع مساحت دارد و گفته می‌شود که در حدود ۲۰۰ سال پیش ساخته شده. مصالح این بنا هم سنگی است و از ملات ساروج در پوششها استفاده شده است. همچنین نورگیری حمام توسط چند سنگ مرمر که برروی حفره‌هایی در سقف قرار می‌گرفته انجام می‌شده که متأسفانه سنگها در حال حاضر وجود ندارند.
  4. مدرسه روستا
     مدرسه‌ی روستا که زمانی از آن به عنوان یک مدرسة چند کلاسه استفاده می‌شده پنج بخش دارد که هرکدام یک کلاس درس بوده است. در حال‌حاضر از این فضا به عنوان پایگاه میراث‌فرهنگی و گردشگری میمند استفاده میشود.
• مطالب فوق برگرفته از سایت http://maymand.org.ir